Փոխնակ մայրությունը վերարտադրողական օժանդակ տեխնոլոգիաներից (ՎՕՏ) մեկն է, որի ընթացքում արտամարմնային բեղմնավորման (ԱՄԲ) միջոցով ստացված սաղմերը տեղափոխվում են մի կնոջ արգանդ, ով գենետիկ կապ չունի սաղմերի հետ։ Այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս զույգերին, ովքեր ի վիճակի չեն ինքնուրույն հղիանալ և կրել հղիությունը, դառնալ ծնողներ։

Դասական փոխնակ մայրության դեպքում անպտուղ կնոջ ձվաբջիջները բեղմնավորվում են նրա զուգընկերոջ (կամ դոնորի) սերմնով, այնուհետև սաղմերը տեղափոխվում են փոխնակ մոր արգանդ։ Սա ԱՄԲ-ի ամենաբարդ ծրագրերից է, որը պահանջում է բժշկական, իրավական և բարոյական կողմերի բարձր համակարգում։ Ժամանակակից վերարտադրողական բժշկության շնորհիվ փոխնակ մայրությունը հնարավորություն է տվել մայրանալ կանանց, որոնց մոտ նախկինում անպտղությունը համարվում էր անբուժելի։

Որ դեպքերում է անհրաժեշտ փոխնակ մայրություն

Հիմնական ցուցումներն են.

• Արգանդի բացակայություն (բնածին՝ օրինակ Մայերի-Ռոկիտանսկի-Քյուստների համախտանիշ, կամ վիրահատական՝ հիստերէկտոմիա),
• Արգանդի կամ արգանդի վզիկի խանգարումներ, որոնք անհնարին են դարձնում հղիությունը,
• Արգանդի խոռոչում կպումներ, որոնք անհնար է բուժել,
• Ծանր սոմատիկ հիվանդություններ, որոնց դեպքում հղիությունը հակացուցված է (օրինակ՝ սրտի լուրջ խնդիրներ),
• Բազմաթիվ անհաջող ԱՄԲ փորձեր՝ լավ սաղմերի առկայության դեպքում։

Բժշկական փուլեր

Պետք եղած դեպքում՝ փոխնակ և գենետիկ մոր ցիկլերի սինխրոնիզացում,

• Փոխնակ մոր էնդոմետրիումի պատրաստում հորմոններով,
• Գենետիկ մոր (կամ դոնորի) ձվազատման խթանում,
• Ձվաբջիջների ստացում և բեղմնավորում ամուսնու կամ դոնորի սերմով,
• Սաղմերի աճեցում 3–5 օր,
• Սաղմերի տեղափոխում փոխնակ մոր արգանդ։

Սաղմերի քանակը որոշվում է ձվաբջիջ տրամադրած կնոջ տարիքի ու բժշկական պատմության հիման վրա։

Արդյունավետություն
Ծրագրի հաջողությունը կախված է ձվաբջիջների որակից և փոխնակ մոր էնդոմետրիումի վիճակից։ Դոնորական ձվաբջիջներ և առողջ փոխնակ մայր օգտագործելու դեպքում հղիանալու հավանականությունը կարող է հասնել մինչև 70–75%՝ յուրաքանչյուր տեղափոխության ժամանակ։

Ով կարող է լինել փոխնակ մայր

Փոխնակ մայր կարող է լինել՝

• Գենետիկ ծնողների հարազատ կամ մտերիմ ծանոթ,
• Կամ կինը, ով առաջարկում է ծառայությունն վճարովի հիմունքներով։

Հայաստանում և այլ երկրներում գոյություն ունեն հստակ օրենսդրական չափանիշներ․

Պահանջներ.

• 18–35 տարեկան,
• Առնվազն մեկ առողջ երեխա,
• Բժշկական քննությամբ հաստատված լավ ֆիզիկական և հոգեկան առողջություն։

Իրավական ասպեկտներ

Ծրագրից առաջ կնքվում է նոտարով հաստատված պայմանագիր՝ գենետիկ ծնողների և փոխնակ մոր միջև, որը ներառում է.

• Կողմերի իրավունքներն ու պարտավորությունները,
• Հատուցման պայմանները,
• Երեխայի ծնվելուց հետո գրանցման կարգը։

Շատ երկրներում, այդ թվում՝ Հայաստանում, օրենքով սահմանված կարգով կազմված պայմանագրի դեպքում գենետիկ ծնողները ճանաչվում են երեխայի իրավական ծնողներ։